Pages

Sabtu, 10 Januari 2015

Teori Mitos Vladimir Propp



Selain membahas masalah struktur pembangun berupa unsur intrinsik dan ekstrinsik, strukturalisme juga membahas struktur naratif cerita. Salah satu ahli yang menggeluti bidang ini adalah Vladimir Propp. Propp memulai dengan masalah pengklasifikasian dan pengorganisasian cerita rakyat. Propp secara induktif mengembangkan empat hukum yang menempatkan sastra rakyat atau fiksi pada pijakan baru. Karena inilah Vladimir Propp dikenal sebagai cikal bakal struktural naratologis (Herman & Vervaeck, 2005: 52). Keempat hukum tersebut sebagai berikut.
1.        Fungsi karakter (tokoh) sebagai sebuah penyeimbang, elemen-elemen tetap dalam sebuah cerita, tidak bergantung kepada bagaimana atau karena siapa mereka terpenuhi. Elemen-elemen tersebut membentuk komponen-komponen fundamental sebuah cerita.
2.        Jumlah fungsi yang dikenal dalam cerita peri terbatas.
3.        Rangkaian fungsi itu selalu identik.
4.        Semua cerita peri terdiri atas satu tipe jika dilihat dari strukturnya.
Dalam membandingkan semua fungsi cerita-cerita tersebut, Propp menemukan bahwa jumlah keseluruhan fungsi tidak lebih dari tiga puluh satu fungsi. Fungsi-fungsi tersebut disusun sebagai berikut.
1.        Salah satu anggota keluarga hilang/pergi dari rumah.
2.        Larangan ditujukan pada sang pahlawan.
3.        Larangan dilanggar.
4.        Penjahat berusaha mengintai.
5.        Penjahat menerima informasi tentang korbannya.
6.        Penjahat berusaha menipu korbannya untuk menguasai korban atau (harta) milik korban.
7.        Korban tertipu dan tanpa sadar membantu musuhnya.
8.        Penjahat membahayakan atau melukai seorang anggota keluarga.
8a.            Seorang anggota keluarga kekurangan atau menginginkan sesuatu.
9.        Kemalangan atau kekurangan diketahui.
10.   Pencari setuju atau memutuskan untuk mengatasi halangan.
11.   Pahlawan meninggalkan rumah.
12.   Pahlawan diuji, diinterogasi, diserang, dsb. dalam proses mendapatkan alat (agent) sakti atau penolong.
13.   Pahlawan mereaksi tindakan donor masa depan.
14.   Pahlawan memperoleh kekuatan alat sakti.
15.   Pahlawan dipindah, dikirim, atau digiring/dituntun kemana-mana dalam pencarian objek.
16.   Pahlawan dan penjahat terlibat perang langsung.
17.   Pahlawan mendapat nama (terkenal)
18.   Penjahat dikalahkan
19.   Kemalangan atau kekurangan awal berhasil dimusnahkan.
20.   Pahlawan kembali.
21.   Sang pahlawan dikejar.
22.   Penyelamatan pahlawan dari kejaran.
23.   Pahlawan – yang tidak dikenali – pulang atau pergi ke negeri lain.
24.   Seorang pahlawan palsu menyatakan tuntutan (claim) yang tidak berdasar.
25.   Sebuah tugas yang sulit diajukan pada sang pahlawan.
26.   Tugas berhasil dipecahkan.
27.   Sang pahlawan dikenali.
28.   Pahlawan palsu atau penjahat terungkap.
29.   Pahlawan palsu diberikan tampilan baru.
30.   Penjahat dihukum.
31.   Pahlawan menikah dan bertakhta.
Propp menyebut tujuh fungsi pertama sebagai unit persiapan. Komplikasi ditandai dengan nomor 10. Komplikasi diikuti dengan perpindahan, perjuangan, kembali (kepulangan), dan pengenalan.
Sebagai tambahan dari tiga puluh satu fungsi tersebut, Propp menambah tujuh “putaran aksi” (spheres of action). Ketujuhnya disusun sebagai berikut.
1.        Penjahat.
2.        Donor (penyedia).
3.        Penolong.
4.        Putri dan ayahnya.
5.        Utusan (dispatcher)
6.        Pahlawan (pencari atau korban)
7.        Pahlawan palsu.

Sinopsis Novel Trah

TRAH
Dening Atas S. Danusubroto

Tilarsih putune mbah Mawdiyah sing wis ditinggal seda ibune nalika nglairake Tilarsih. Bapake Tilarsih mbojo maneh karo wong luar jawa, dheweke ninggalake Tilarsih kang isih bayi marang mbah Mardiyah. Saiki  bapake Tilarsih melu Transmigrasi ning Sumatra. Tilarsih wiwit cilik urip karo mbah Mardiyah. Tilarsih kuwi keturunane wong sugih nanging nalika simbahe Tilarsih sing jenenge Eyang Resodrono mbojo karo mbah Mardiyah wiwit duwe anak, anake dieman nganti bandha dunyane entek kanggo foya-foya anake thok. 
            Tilarsih namung lulusan SMP, arep sekolah maneh nanging simbahe wis ora kuwat kanggo bayar sekolahe. Tilarsih wis ning umah meh ana telung wulan. Nalika ana lelayu amarga pak Rukiban menika seda, sedane amarga dhawah sing wit klapa nalika dikongkon dening Yu Darsih dikongkon njupuk klapa ijo. Nanging nalika arep munggah blarak sing ditumpaki sempal lan Pak Rukiban dhawah. Wengi kuwi Tilarsih melu rewang-rewang ning umahe pak Rukiban. Akeh wong padha rewang, bocah enom, tuwa, sepuh lan pinisepuh. Amarga mayite arep dikubur esuke, akeh wong padha melek nganti esuk. Tilarsih melu rewang ning dapur, dheweke dirasani dening para tanggane. Akeh wong sing ora seneng marang Tilarsih amarga dheweke wis tau dadi wong wadon planyahan ning jakarta. Mba Rita sing ora seneng ning Tilarsih nalika melu rewang malah kandha marang ibu-ibu yen Tilarsih menika wong wadon sing wis rusak ora perawan maning.
            Tilarsih wis bali saka umahe pak Rukiban amarga wayahe wis wengi muput. Nalika dheweke tekan ngarep Omah, dheweke ketemu karo Kacuk njaluk kencan ning kutha Jogjakarta. Nanging Tilarsih ora langsung gelem, dheweke ya ora janji yen gelem namung diiyani thok. Kencane yen dheweke duwe wektu lan simbahe olih. Barang Kacuk wis lunga, Tilarsih enggal-enggal ngetok lawang lan simbahe mbukakake lawang. Bubar Tilarsih sing nembe bali saka umahe Pak Rukuban, mbah Mardiyah arep lunga takziyah. Tilarsih ora gelem ditinggal dhewekan ana ning omah, lajeng mbah Mardiyah ora sida takziyah nanging meh takziyah sesuk wae. Sesusk-esuk mbah Mardiyah menyang omahe pak Rukiban arep takziyah. Tilarsih ditinggal dhewekan ning omah, dheweke nyapu latar, saparan lan resik-resik jaban omah.
            Wengi iku Tilarsih ora bisa turu dheweke kelinangan nalika dheweke bisa nganti tekan Jakarta. Dheweke diapusi dening sing namane Bu Atun. Jarene Tilarsih arep dadi bidhuan nanging malah didol karo sing namane Bu Kori didadekake lonthe sing nglayani wong lanang sing kausen nepsune. Nganti telung taun suwene Tilarsih nglakoni pegaweyan kaya mangkana. Nalika ana Polisi ning asramane sing dipanggoni Tilarsih amarga ngerti yen ning kono kuwi tempate sindikat wong wadon playahan. Bu Kori sing wis ndadekake Tilarsih dadi wong wadon playahan ditangkep polisi. Tilarsih karo Mirna kancane banjur lunga saka asrama, wong loro ora bali marang desane nanging malah nglanjutake dadi wong wadon playahan nanging kerja dhewe ora ana bose. Saben sore mangkat lan wayah lingser wengi nembe padha bali menyang kontrakane.
Sawetara dina nalika Tilarsih karo Mirna lagi kerja ning hotel sing biasa di tempati, ana patroli Polisi. Marni kancane Tilarsih kecekel Polisi, nanging Tilarsih  malah ketemu Bowo kanca SMP ne gek biyen. Dheweke ditulungi  Bowo lan Tilarsih dikongkon menyang  lokalisasi. Lokalisasi mau panggonane ana ing omahe pak Beni. Bubar Bowo patroli karo rekane, dheweke ngater Tilarsih menyang omahe pak Beni.
            Bagus kanca SMPne sing tresna marang Tilarsih ngerti kabar yen Tilarsih saiki ning Jakarta dadi wong wadon planyahan dheweke ora tega. Banjur lunga menyang omahe Eyang Ronggo. Ning omahe Eyang Ronggo Bagus diceritani yen Tilarsih kuwi isih sanak sadulur karo Eyang Ronggo lan Tilarsih kuwi sakjane putune Eyang Ronggo nanging putu saking mbah Mardiyah sing mbojo karo Eyang  Reksadrana. Bagus nembe mudeng yen Tilarsih kuwi sakjane keturunane wong leluhur sing sugih bandha donya nanging amarga kahanan sing dadekake Tilarsih urip kaya mangkana.
            Bagus didhawuhi Eyang Ronggo nulung Tilarsih supaya uripe bisa nemu jalan sing bener. Eyang Ronggo kepengin Bagus gawa bali Tilarsih saking Jakarta lan Bagus diwenehi wejangan yen pengin urip sing kepenak kuwi aja ngandelake bandha donyane wong tuwa nanging kudu bisa duwe gaweyan dhewe amarga Bagus kuwi Sarjana. Sakwise kuwi Bagus langsung mulih ning omahe dhewe, arep sowan karo Bapak Ibune. Nanging Ibune ora olih yen Bagus lunga saka omah, mengko yen Bagus lunga sapa sing arep warisi gilingan parine lan ngurus bandha donyane. Bagus ora gelem yen dheweke urip gumantung karo bandha donyane wong tua, dheweke kepengin golek pegawean sing trep karo gelare dhewe yaiku sarjana. Senajan ngapusi wong tua sethithik, nanging dheweke pancen kepengin golek gaweyan lan kepengin ketemu karo Tilarsih apa meneh mau wis didhawuhi karo Eyang Ronggo.
            Minggu esuk Bagus mangkat ning Jakarta nganggo sepur. Tekan Jakarta Bagus langsung menyang omahe Bowo sing jare ngerti tempat lokalisasi sing dienggoni Tilarsih. Bagus dituduhake panggonan sing ditempati tilarsih, banjur dheweke lunga menyang lokalisasi golek Tilarsih. Tekan lokalisasi dheweke  ora ketemu langsung karo Tilarsih, amarga Tilarsih wis ganti nama Maharani sing lagi lunga jeng-jeng karo kancane. Bagus ngenteni rada suwe, Barang ngerti yen sing nggoleki dhewe kuwi Bagus, dheweke langsung mlebu kamar. Bagus nututi Tilarsih lan dening Tilarsih Bagus dikon mlebu kamar.
            Tilarsih karo Bagus ketemu ning lokalisasi banjur wayah wengine, pada lunga ning losmen sing dienggoni Bagus. Ning losmen kaya adate wong lagi ketresnanan lan nindakake kaya dene karo bojone dhewe senajan durung pada mbojo. Wis telung dina ana ning Jakarta lan Tilarsih karo Bagus wis arep bali menyang desane. Bagus kepengin yen Tilarsih bali ning desa aja nganti nindakake kaya mangkana meneh, kudu berubah. Tilarsih uga kepengin kursus njahit lan yen wis bisa kepengin buka tekstil dhewe. Bagus nyanggupi lan apa wae sing perlukake Tilarsih arep ditanggung dening Bagus.
            Tilarsih wis ning desa nganti wolung wulan nanging dheweke ora ngerti kabare Bagus. Nganti dheweke buka tekstil dhewe namung ping telu Bagus menehi layang maring Tilarsih sing dititipake karo Eyang Ronggo.  Ning layang kuwi nerangake yen Bagus ana ing Mataran, Sawetara dina eyang Ronggo Tilarsih supaya teka ning omahe Eyang Ronggo lan sementara tekstile ditutup disit. Tilarsih teka ning omahe Eyang Ronggo kaget yen tamu sing ana ning omahe Eyang Ronggo  jebul kuwi Bagus banjur Tilarsih semaput. Bagus nunggoni nganti Tilarsih tangi lan ora wetara suwe dheweke kepengin ngajak Tilarsih jalan-jalan ning Malioboro. Bagus karo Tilarsih ning Malioboro nganggo motore Joko.  Ngapusi mbah Mardiyah sethithik yen dheweke karo nginep ning omahe Eyang Rngga. Lungane nganti telung dina ning Malioboro. Bagus rembugan karo Tilarsih apa iya dheweke gelem melu Bagus lan Bagus kepengin ngajak mbojo Tilarsih supaya bisa urip bareng ning Mataram tempat kerjane Bagus. Tilarsih nyanggupi lan Bagus arep ngurus data-data kanggo pindahe Tilarsih. Tilarsih arep diboyong Bagus telung minggu meneh. Lan yen wis telung minggu Tilarsih kudu melu Bagus ning Mataram.
            Dina sing dienteni teka Tilarsih sowan karo mbah Mardiyah lan nitipake mbah Mardiyah marang Nining sing wis ngrewangi dheweke nalika neng toko tekstile. Rasane ora sanggup nalika arep ninggalake mbah Mardiyah nanging kepripye meneh yen dheweke ora melu Bagus uripe ora bakal berubah.